USNews Logo

Бугунги рақамли тараққиёт даврида ижтимоий тармоқлар ёшлар ҳаётининг ажралмас қисмига айланди. Айниқса, талабалар учун улар ахборот олиш, билимларини бойитиш, дунёқарашини кенгайтириш, ўз фикрини ифода этиш ва тенгдошлари билан мулоқот қилишнинг муҳим воситаси ҳисобланади. Бироқ ҳар қандай имкониятдан оқилона фойдаланиш муайян маданият ва масъулиятни талаб этади. Шу маънода, талабаларда ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш маданиятини шакллантириш бугунги таълим-тарбия тизимининг долзарб вазифаларидан биридир.
Ахборот кўп, аммо унинг барчаси ҳам ишончли эмас
Интернет маконида ҳар куни минглаб хабарлар, мақолалар, видеолар ва турли мазмундаги маълумотлар тарқалмоқда. Уларнинг айримлари илмий-маърифий аҳамиятга эга бўлса, бошқалари асоссиз, чалғитувчи ёки инсон маънавиятига салбий таъсир кўрсатувчи мазмунга эга бўлиши мумкин.
Шу боис талаба фақат ахборот истеъмолчиси бўлиб қолмасдан, уни таҳлил қила оладиган, манбасини текширадиган ва ҳақиқатни ёлғондан ажрата биладиган шахс сифатида шаклланиши зарур. Шубҳали хабарларни текширмасдан тарқатиш, сарлавҳасига қараб хулоса чиқариш ёки ижтимоий тармоқлардаги ҳар қандай маълумотни ҳақиқат сифатида қабул қилиш ахборот маданиятининг етарли эмаслигидан далолат беради.
Бунда медиасаводхонлик муҳим аҳамият касб этади. Медиасаводхон талаба ахборотнинг мақсади, манбаси ва ишончлилигини баҳолайди, турли нуқтаи назарларни солиштиради ҳамда мустақил хулоса чиқаради. Бу кўникмалар нафақат таълим жараёнида, балки келажакдаги касбий фаолиятда ҳам асқотади.
Виртуал мулоқотда ҳам одоб ва масъулият зарур
Ижтимоий тармоқлардаги мулоқот маданияти инсоннинг умумий маънавияти ва тарбиясини намоён этади. Афсуски, баъзи ҳолларда виртуал мулоқотда ҳақоратли сўзлар ишлатиш, бошқаларнинг фикрини менсимаслик, асоссиз айбловлар билан чиқиш ёки шахсий маълумотларни рухсатсиз тарқатиш каби ҳолатлар учраб туради.
Аслида, интернет орқали мулоқот қилиш ҳам одоб-ахлоқ меъёрларига амал қилишни талаб этади. Талаба ўз фикрини эркин билдириши мумкин, аммо бу жараёнда бошқаларнинг шаъни, қадр-қиммати ва ҳуқуқларини ҳурмат қилиши шарт. Баҳсда шахсни эмас, фикрни муҳокама қилиш, танқидни далиллар билан асослаш ва турли қарашларга бағрикенг муносабатда бўлиш рақамли мулоқот маданиятининг муҳим белгиларидир.
Шунингдек, ҳар бир талаба интернетда қолдирган изоҳлари, жойлаган суратлари ва тарқатган материаллари унинг рақамли обрўсига таъсир кўрсатишини англаши лозим. Виртуал макондаги ҳар бир ҳаракат муайян оқибатларга эга бўлиши мумкин.
Вақтни бошқариш — рақамли маданият мезони
Ижтимоий тармоқларнинг яна бир муҳим жиҳати — улардан фойдаланишга сарфланадиган вақтдир. Фойдали маълумот излаш ёки таълимий видеоларни томоша қилиш мақсадида тармоққа кирган талаба баъзан соатлаб мазмунсиз контентни кузатиб қолиши мумкин. Бу эса дарс тайёрлаш, китоб ўқиш, мустақил изланиш ва жисмоний фаоллик учун ажратиладиган вақтнинг қисқаришига олиб келади.
Шунинг учун талабаларда рақамли интизомни шакллантириш муҳим. Ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш учун муайян вақт белгилаш, ўқиш жараёнида чалғитувчи билдиришномаларни чеклаш, виртуал мулоқот билан реал ҳаёт ўртасидаги мувозанатни сақлаш самарали натижа беради.
Технология инсоннинг вақтини бошқармаслиги, аксинча, инсон технологиядан ўз мақсадлари йўлида фойдаланиши керак.
Таълим муассасаси ва оиланинг ҳамкорлиги
Талабаларда ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш маданиятини шакллантириш фақат тақиқ ва чекловлар билан амалга ошмайди.

Мухлиса Рўзиматова,
Наманган давлат педагогика институти ёшлар билан ишлаш, маънавият ва маърифат бўлими тютори.